«Η ιστορία πλάθει τον εαυτό της με τέτοιο τρόπο, ώστε το τελικό αποτέλεσμα ξεπηδάει πάντα μέσα από συγκρούσεις πολλών ατομικών θελήσεων, που καθεμία τους πάλι έγινε ότι είναι χάρη σε πάμπολλες ειδικές συνθήκες ζωής. Έτσι, είναι αμέτρητες οι διασταυρούμενες ενέργειες και άπειρη η σειρά παραλληλόγραμμων δυνάμεων, μέσα από τις οποίες ξεπηδάει μια συνισταμένη – το ιστορικό γεγονός. Αλλά κι αυτό το ίδιο μπορεί πάλι να θεωρηθεί προϊόν μιας δύναμης που, κοιταγμένη στο σύνολο της, εργάζεται ασύνειδα και δίχως βούληση. Γιατί εκείνο που θέλει το κάθε άτομο εμποδίζεται απο καθένα απ’όλα τα άλλα, και ότι προκύπτει είναι κάτι που δεν το θέλησε κανείς»

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ (Γράμμα στον J.Bloch, 21 Σεπτ. 1890)

Το παραπάνω απόσπασμα είναι εισαγωγή ανάμεσα στον πρόλογο του συγγραφεά και το υπόλοιπο βιβλίο. Πρόκειται για τον Στρατή Τσίρκα και τον τρίτο τόμο από τις «ΑΚΥΒΕΡΝΗΤΕΣ ΠΟΛΙΤΕΙΕΣ»  υπο τον τίτλο «ΝΥΧΤΕΡΙΔΑ».  Αντικείμενο της αριστουργηματικής τριλογίας είναι η ανάπτυξη, σύγκρουση και τελικά ήττα του κινήματος των εξόριστων ελληνικών ενόπλων δυνάμεων από τους Άγγλους στη Μέση Ανατολή κατά τη διάρκεια του Β’  Παγκοσμίου Πολέμου. Πρόκειται για μια όχι και τόσο γνωστή περίοδο του ελληνικού κομμουνιστικού κινήματος. Η σύγκρουση αφορούσε την θέληση των ενόπλων δυνάμεων να αναγνωριστεί η «Κυβέρνηση του Βουνού» από την εξόριστη «κυβέρνηση» των αστών πολιτικών ως επίσημος συνομιλητής και βάση για το σχηματισμό κυβέρνησης εθνικής ενότητας στην απελευθερωμένη Ελλάδα.

Η καθεμία από τις «πολιτείες»  περιγράφεται και σε ένα από τα βιβλία. Ιερουσαλήμ, Κάιρο, Αλεξάνδρεια. Περιγράφεται η σταδιακή οργάνωση του «Κινήματος στη Μέση Ανατολή» μέσα από την προσωπική ιστορία του κεντρικού ήρωα του βιβλίου, του Μάνου Συμωνίδη(φανταστικό όνομα), διανοούμενου, αξιωματικού στον στρατό ξηράς και μέλος του καθοδηγητικού γραφείου της παράνομης οργάνωσης του ΚΚΕ και της ΑΣΟ(Αντιφασιστική Στρατιωτική Οργάνωση). Ο «Φάνης» (κεντρικό πρόσωπο του βιβλίου-γραμματέας της οργάνωσης), αγωνιστής με μεγάλη εμπειρία, ζυγισμένες αποφάσεις και ικανότητες οργάνωσης είναι αληθινό πρόσωπο. Πρόκειται για τον ικαριώτη Γιαννη Σάλα παλιό Ακροναυπλιώτη, βασικό ιδρυτή της ΑΣΟ και έμπειρου στελέχους του ΚΚΕ που σκοτώθηκε στο δεύτερο αντάρτικο στη Σάμο, δείτε εδώ).

Τα αυτοβιογραφικά στοιχεία και η ταύτιση του «Μάνου» με τον Τσίρκα, είναι περισσότερο από εμφανή, αν και ο ίδιος το είχε αρνηθεί. Άλλωστε ο πρώτος τόμος του βιβλίου, η «ΛΕΣΧΗ» το 1961, του κόστισε και τη διαγραφή του από το ΚΚΕ, καθώς η αφήγηση άφηνε σαφείς αιχμές για επιλογές κομματιού της καθοδήγησης που ενσαρκώνεται με άλλο πρόσωπο στο βιβλίο με το όνομα «Ανθρωπάκι».  Περισσότερα πάνω στους πρωταγωνιστές του βιβλίου σε παλιότερη αναδημοσίευση  εδω.

Η ιστορία της «νυχτερίδας»

Η «νυχτερίδα» είναι μια γυναίκα, που στοιχειώνει την παιδική ηλικία του ήρωα. Με περίπλοκες αναφορές στο παρελθόν και το παρόν της η «νυχτερίδα», παρουσιάζεται και εξαφανίζεται, όπως και τα ιστορικά γεγονότα ξεδιπλώνονται στο μυθιστόρημα. Η τρίτη πολιτεία, η πιο καθοριστική φέρει τα πιο ανεξίτηλα σημάδια του χρόνου. Από τον ξεριζωμό και τη δημιουργία της ελληνικής παροικίας, την εξεγέρση των μουσουλμάνων του Ουραμπι και τον κανονιοβολισμό της πόλης από τους Εγγλέζους εώς την εξέγερση του Ελληνικού Στόλου και Στρατού και την καταστολή απο τους Άγγλους που ακολούθησε, η ιστορία ξεδιπλώνει αμείλικτα τις σελίδες που χαράσσει.

Οι ήρωες του Τσίρκα έχουν δώσει τα πάντα, στην υπόθεση που στρατεύτηκαν. Τα ρίσκα που παίρνουν μπορούν να κοστίσουν σε ζωές, της δικιάς τους και των συντρόφων τους. Αλλά ακόμα και με λάθη ή παλινωδίες που τυχαίνουν, σε όλη την πορεία προς την τελική σύγκρουση, καταφέρνουν να έχουν επιμονή στις δυνάμεις και ιδέες τους. Όχι με μια βολουνταριστική εμμονή και ατομικό πείσμα, αλλά με πίστη στον διπλανό αγωνιστή, ατενίζοντας τον ορίζοντα του κοινού σκοπού τους και δίδοντας λυσσαλέα μαχη ενάντια στον εχθρό που είναι μπροστά τους.

Το σημαντικότερο είναι ότι η επόμενη μέρα τους επιφυλλάσει μια ήττα, οι επόμενοι μήνες μια προδοσία και η επόμενη δεκαετία μια τραγωδία. Σε λίγες εβδομάδες οι Άγγλοι καταστέλουν βίαια την στάση στα πολεμικά πλοία που έχουν θέσει υπο τον έλεγχο τους οι δημοκρατικοί ναύτες, αφοπλίζουν τους Έλληνες φαντάρους και αξιωματικούς του στρατού, και  φυλακίζουν τους εξεγερμένους  επι δύο χρόνια σε στρατόπεδα συγκέντρωσης στην έρημο(τα περίφημα «σύρματα«). Το χειρότερο δεν αργεί να έρθει. Η ηγεσία του ΕΑΜ και του ΚΚΕ θα προσυπογράψει στη διάσκεψη του Λιβάνου λίγους μήνες μετά την καταδίκη και τιμωρία της εξέγερσης, ενόσω οι «κινηματίες» της Μέσης Ανατολής βρίσκονται ήδη πίσω απο τα συρματοπλέγματα στη Λιβυκή έρημο υπο βρετανική επιτήρηση!

Πίσω από τα "σύρματα" σε στρατόπεδο συγκέντρωσης των Βρετανών στην έρημο.

10 χρόνια μετά, σε ένα καφενεδάκι στη Θεσσαλονίκη, θα ξανασμίξουν όσοι έχουν απομείνει. Είναι πάμπφτωχοι, κυνηγημένοι και χαρακτηρισμένοι, αλλά ζωντανοί. Είναι ο Γαρέλας, η Αριάγνη και άλλοι, όπου κάθονται και θυμούνται. Τον Παντελή που εκτελέστηκε επειδή δεν υπέγραψε δήλωση. Το Μάνο που σκοτώθηκε και το Φάνη που  έσερναν το νεκρό σώμα του στον εμφύλιο. Το «Ανθρωπάκι» που αναδείχτηκε στα κλιμάκια του κόμματος, παρόλες τις διαλυτικές πράξεις του.  Ανατρέχουν στις «ακυβέρνητες πολιτείες» με προβληματισμό και λαχτάρα για τους συντρόφους που λείπουν.

Ούτε στιγμή δεν μετανοιώνουν οι ήρωες του Τσίρκα για την διαδρομή τους, την αφοσίωση στις ιδέες τους και το κόστος που πληρώσανε γιαυτές. Τους διαπερνά όμως ολόκληρη η τραγωδία του αριστερού κινήματος, αφήνωντας μια πίκρα για τις ευκαιρίες που χάθηκαν, τις προσδοκίες που διαψεύστηκαν και μια άγραφη υπόσχεση για τη συνέχεια του αγώνα. Μια υπόσχεση που η ελληνική αριστερά τήρησε στο ακέραιο μέχρι τη μεταπολίτευση.

Η  νυχτερίδα της ιστορίας

Είναι «οι αμέτρητες διασταυρούμενες ενέργειες« που καθορίζουν τη ροή της ιστορίας αναφέρει το εισαγωγικό σημείωμα του βιβλίου, για να καταλήξει ότι » …και ότι προκύπτει είναι κάτι που δεν το θέλησε κανείς«. Μια εύκολη ανάγνωση του εισαγωγικού σημειώματος θα ισχυριζόταν ότι είναι τόσες πολλές οι αντιμαχόμενες δυνάμεις και αστάθμητοι οι παράγοντες που είναι αδύνατον κανείς να καθορίσει την τελική έκβαση μιας αναμέτρησης. Και ο αγνωστικισμός της πράξης δεν απέχει και πολύ από την απαισιοδοξία, την παραίτηση και την μοιρολατρεία του μάταιου.

Στον πρώτο τόμο της τριλογίας, «Η Λέσχη»,  ο «Μάνος», κατα την παραμονή του στην Ιερουσαλήμ , διανύει μια παρόμοια κατάσταση: η εσωκομματική σύγκρουση και η οικειοθελής αποστασιοποίηση του από την οργάνωση, τον φέρνουν σε μια περίοδο ενδοσκόπησης και προβληματισμού. Μπορεί ο αγώνας να σηκωθεί, να αντεπεξέλθουν οι σύντροφοι του και η οργάνωση σε αυτές τις συνθήκες, να αποκρούσουν τις μηχανοραφίες που στήνουν οι ιμπεριαλιστές, οι μυστικές υπηρεσίες των Άγγλων και των συμμαχικών δυνάμεων; Πάνω απ’όλα η ταλάντευση αφορά τον ίδιο, τις «διανοουμενίστικες αδυναμίες» του όπως ομολογεί και την παραίτηση του από τα πράγματα της «οργάνωσης» που τον οδήγησαν να κρύβεται σε μια σοφίτα και να είναι δορυφόρος μιας παρέας εξόριστων ευρωπαίων ευγενών ιντριγκαδόρων.

Αλεξάνδρεια

«… το τελικό αποτέλεσμα ξεπηδάει πάντα μέσα από συγκρούσεις πολλών ατομικών θελήσεων» γράφει ο Ένγκελς στο γράμμα του. Και ο Μάνος τελικά, αποφασίζει να ακολουθήσει μια ολότελα διαφορετική ερμηνεία του εισαγωγικού μηνύματος. Ακόμα και αν έχει αμφιβάλει χίλιες φορές για τον εαυτό του και τους συντρόφους του θέλει να συνεχίσει. Παρόλη την υπονομευτική παρουσία και στάση του αδίστακτου και τυχοδιώκτη καθοδηγητή «Ανθρωπάκι», επιλέγει την συνύπαρξη με τον αμείλικτο σύντροφό του, την επαναστράτευση του με όλες του τις δυνάμεις. Αναλαμβάνει τη σύνταξη της παράνομης εφημερίδας «Μαχητής» που θα μοιράζεται στις ένοπλες δυνάμεις και διαδραματίζει ενεργό καθοδηγητικό ρόλο στις γραμμές της οργάνωσης. Μέσα στο στροβιλισμό των γεγονότων που θα ακολουθήσουν, ο Μάνος  θα  επαληθεύσει την προστιθέμενη αξία της οργανωμένης πολιτικής συλλογικότητας και ιδεών στην κατεύθυνση της διαμόρφωσης «συνισταμένης-ιστορικού γεγονότος» που αναφέρει ο Ένγκελς.

Αντι επιλόγου…

«…εκείνο που θέλει το κάθε άτομο εμποδίζεται απο καθένα απ’όλα τα άλλα, και ότι προκύπτει είναι κάτι που δεν το θέλησε κανείς». Η ουσία της κατάληξης του γράμματος του Ένγκελς κατα τη γνώμη μου δεν παραπέμπει στο άγνωστο ή απρόβλεπτο της έκβασης των διακυβευμάτων της ταξικής πάλης. Απεναντίας τονίζει με τα πιο έντονα γράμματα την προειδοποίηση ότι η ιστορία και τα γεγονότα ακόμα κι αν επικρατήσουν οι θελήσεις του λαού, δεν δίνουν εγγυήσεις και πιστώσεις για τη διατήρηση τους. Η επόμενη μέρα και η διαδρομή προς αυτήν δεν μπορούν να περιγραφούν επακριβώς απο καμία «προφητεία» ή «αλήθεια», αλλά θα είναι συνέχεια αντικείμενο πάλης, οπισθοχωρήσεων και προόδου των επανασταστικών λαϊκών δυνάμεων.

Όσο ανιστόρητη και αντιεπιστημονική είναι η αντίληψη ότι η απελευθέρωση απο τα δεσμά της εκμετάλλευσης-καταπίεσης του καπιταλισμού είναι ανέφικτη, άλλο τόσο αφελής είναι η άποψη που θεωρεί νομοτελειακή και αναπόφευκτη την πτώση αυτού του συστήματος χωρίς την συνειδητή παρέμβαση οργανωμένων επαναστατικών δυνάμεων.  Οι ήρωες του Τσίρκα σαν μέρος ενός τέτοιου συνειδητού ιστορικού υποκειμένου έδρασαν σε μια εποχή μεγάλων παγκόσμιων αναμετρήσεων όπου το επίδικο ήταν ακριβώς αυτή η  ανατροπή(εκφρασμένή στη διάσταση του αγώνα για την ήττα του φασισμού και την αποκατάσταση της  λαοκρατίας στην απελευθερωμένη Ελλάδα).

Κακά τα ψέμματα, η ήττα τους κόστισε δεκαετίες ανελευθερίας, πόνου και φτώχειας στην Ελλάδα. Η απουσία τους(καθώς οι περισσότεροι πέθαναν στις εξορίες, εκτελέστηκαν ή σκοτώθηκαν) στέρησε από το κίνημα τα πιο αξιόλογα, έμπειρα και αποφασισμένα στελέχη του αγώνα. Αλλά και η κληρονομιά των αγώνων τους είναι πολύτιμη, υπόδειγμα για τις επόμενες γενιές που θα παλέψουν για την ελευθερία και την κατάργηση της εκμετάλλευσης.

Η διαλεκτική της ιστορίας και η μελέτη των γεγονότων, ας είναι λοιπόν σύμβουλοι και εργαλεία για τους αγώνες που έρχονται. Θα χρειαστούμε οργάνωση, σχέδιο, Μάνους και Φάνηδες…

Advertisements